Stypułkowski Lucjan (1806–1849), uczestnik powstania listopadowego, emigrant, towiańczyk.
Ur. 20 XI w Zaosiu (pow. nowogródzki), był jednym z sześciorga dzieci Wincentego (zm. ok. 1815) i Barbary z Mickiewiczów, która w posagu wniosła w r. 1806 część Zaosia, bratem ciotecznym Adama Mickiewicza (zob.). Młodszym bratem S-ego był Franciszek (zm. 1839), lekarz, który po ukończeniu służby rządowej przebywał w majątkach Sanguszków na Wołyniu. Siostrami S-ego były Józefa i Tekla (zm. 1822), panna respektowa na dworze Antoniego i Franciszki Wereszczaków w Tuhanowiczach, oraz mężatki: Serafina i Kornelia, która w l. czterdziestych mieszkała wraz z dziećmi w Zaosiu.
Po śmierci ojca S. odziedziczył Zaosie i znajdujący się nieopodal folwark Biała. Ukończył gimnazjum w Nowogródku. W powstaniu listopadowym walczył na Litwie jako prosty żołnierz w 13. p. ułanów utworzonym w poł. czerwca 1831, pod dowództwem mjr. A. Janowicza. Dn. 8 VIII t.r. w Warszawie wziął udział w zebraniu obywateli woj. grodzieńskiego, którzy wybrali posłów ze swego województwa na Sejm. Prawdopodobnie uczestniczył z 13. p. ułanów w bitwie pod Siedlcami 28 VIII oraz w ostatniej fazie walk o Warszawę 6 i 7 IX. Po klęsce powstania przekroczył wraz z innymi granicę pruską. W l. 1831–4 był więziony w twierdzy w Gdańsku, gdzie skierowano go do ciężkich robót. Za udział w powstaniu władze rosyjskie 8 X 1832 skonfiskowały mu Zaosie i Białą.
Na początku r. 1834 wraz z grupą emigrantów wypłynął S. na pokładzie statku «Elizabeth» w kierunku Ameryki, jednak wskutek gwałtownej burzy statek przybił 12 I t.r. do portu w Hawrze. S. zatrzymał się tam na dłużej; nie otrzymawszy żołdu od władz francuskich, pracował jako pomocnik rzeźnika. Prosił w tym czasie Mickiewicza, który wspierał go finansowo, o wystaranie się dla niego o stopień wojskowy oraz o przeniesienie go do Clermont (dep. Oise). S. zamieszkał tam na początku maja. Dn. 21 IX wstąpił do Tow. Demokratycznego Polskiego (TDP). Uzyskawszy dzięki staraniom Mickiewicza pozwolenie na pobyt w Paryżu, przeprowadził się tam w kwietniu 1836 i krótko pracował w fabryce sukienniczej. Za namową Mickiewicza uczył się na przełomie l. 1836 i 1837 «sztycharstwa na drzewie». Należał w Paryżu do sekcji TDP Grenelle i Panteon. W r. 1837 kandydował bez powodzenia w wyborach do Centralizacji TDP. Dn. 24 VIII t.r. został skreślony z listy członków TDP. W r. 1838 był krótko członkiem Zjednoczenia Emigracji Polskiej, sekcji Rivoli.
W czasie pobytu w Paryżu S. często gościł u Mickiewiczów przy ul. Marais Saint-Germain; z czasem stał się prawie domownikiem. W czasie nawrotów choroby Celiny Mickiewiczowej dyżurował przy niej nocami wraz ze Stefanem Zanem. Dn. 10 VI 1839 uczestniczył w pożegnalnym obiedzie, wydanym na cześć poety przed jego wyjazdem do Lozanny. Mickiewicz uważał S-ego (list z 29 VIII t.r. do Wiktora Jundziłła) za swojego «najlepszego przyjaciela»; dał temu też wyraz w opinii dla rodziny Paquier, z których córką S. zaręczył się w sierpniu. S. przyjaźnił się także z Eustachym Januszkiewiczem (był on m.in. świadkiem na jego ślubie). W l. czterdziestych pracował jako drzeworytnik (jego prace ukazywały się w wydawnictwach emigracyjnych), «odznaczał się pomiędzy rzeźbiarzami na drzewie w Paryżu pięknością wykonania» (M. Chodźko).
S. związał się z Kołem Sprawy Bożej Andrzeja Towiańskiego i 4 V 1842 wraz z innymi braćmi złożył odpowiednie śluby oraz otrzymał Medal Sprawy. Razem z towiańczykami podpisał 7 VIII t.r. zredagowane przez Mickiewicza pismo do ministra spraw wewnętrznych Francji Ch. Duchâtela, sprzeciwiające się decyzji o wydaleniu Towiańskiego z Francji. Również pod wpływem Mickiewicza podpisał 27 III 1843 „Akt w sprawie Mirskiego”, potępiający apostazję Teofila Światopełka-Mirskiego. T.r., po podziale towiańczyków na siódemki, należał do siódmej siódemki (obok Ksawerego Boleskiego, Karola Kalinkowskiego, Kazimierza Kunaszowskiego, Cypriana Mierzwińskiego, Jana Andrzeja Rama i Henryka Służalskiego). Wg spisu z lutego 1846 należał obok m.in. Kunaszowskiego, Juliusza Słowackiego, Mikołaja Kamieńskiego i Eugeniusza Staniszewskiego do grupy towiańczyków, którzy opuścili szeregi Koła Sprawy Bożej.
W czasie Wiosny Ludów S. wraz z innymi ochotnikami, Służalskim, Ignacym Chodkiewiczem i Michałem Chodźką, wyjechał 20 IV 1848 z Paryża i 3 V t.r. dotarł do Mediolanu, gdzie wstąpił do utworzonego przez Mickiewicza Legionu Polskiego. Należał do tzw. grupy krzyżowców, ludzi najbliżej związanych z poetą. W walkach z wojskami austriackimi na pograniczu Tyrolu został ranny; w liście z 2 VII prosił Mickiewicza o decyzję w sprawie swojego powrotu do Francji. Po interwencji poety u M. Kamieńskiego, dowódcy Legionu w Lombardii, wyjechał 4 VIII z Mediolanu do Paryża. Był tam jednym z fundatorów grobów polskich na cmentarzu Północnym na Montmartre. Dn. 15 IV 1849 w Tours z niewiadomych przyczyn popełnił samobójstwo, wg Bartkowskiego «obłąkany przez towiańszczyznę przebił się nożem i następnie rzucił się z czwartego piętra na bruk», wg Chodźki i Władysława Mickiewicza stało się to «w napadzie melancholii». Został pochowany w Meaux; prochy przeniesiono 27 IX 1854 na cmentarz Montmartre do grobu zbiorowego zwanego Exules Poloni.
W małżeństwie (od 15 lub 16 X 1839) z Antoinette Marguerite Josephine Paquier miał S. dwóch synów, nieznanego z imienia (zm. 1841 w niemowlęctwie) i Henryka, który często przebywał z rodziną Mickiewiczów na wakacjach, oraz córki, nieznane z imienia: pierwsza zmarła w r. 1849, a druga w r. 1851 została umieszczona w Zakładzie św. Kazimierza. Po śmierci S-ego wdowa wyszła za mąż za Pawła Strzeleckiego, zamieszkałego w Remiremont.
Mater. do biogr., geneal. i herald. pol., VII/VIII; Polacy pochowani na cmentarzu Montmartre oraz Saint-Vincent i Batignolles w Paryżu, Red. A. Biernat, S. Górzyński, W. 1999; Słown. Geogr. (Zaosie); Gorbačova O., Udzelniki povstania 1830–1831g. na Bielarusi. Biobibliografičeskij slavnik, Minsk 2004; Tyrowicz, Tow. Demokr. Pol.; – Batowski H., Legion Mickiewicza w kampanii włosko-austriackiej 1848 roku, W. 1956; Łuczakówna H., Wiktor Heltman 1796–1874, P. 1935; Micewski B., Bohdan Jański założyciel zmartwychwstańców (1807–1840), W. 1983; Opałek M., Drzeworyt w czasopismach polskich XIX stulecia, Wr. 1949 s. 66; – Chodźko M., Adam Mickiewicz i Legion Polski we Włoszech, Paryż 1862 s. 28; Dernałowicz M., Od „Dziadów” części trzeciej do „Pana Tadeusza”, w: Kronika życia i twórczości Mickiewicza, W. 1966; Diariusz Sejmu z r. 1830–1831, Wyd. M. Rostworowski, Kr. 1912 VI; Goszczyński S., Dziennik Sprawy Bożej, Wyd. Z. Sudolski, W. 1984 I, II; Korespondencja filomatów, Oprac. Z. Sudolski, Wr. 1999; Kostenicz K., Legion Włoski i „Trybuna Ludów”. Styczeń 1848 – grudzień 1849, w: Kronika życia i twórczości Mickiewicza, W. 1969; Listy legionistów Adama Mickiewicza z lat 1848–1849, Oprac. H. Lutzowa, Wr. 1963; Makowiecka Z., Brat Adam. Maj 1844 – grudzień 1847, w: Kronika życia i twórczości Mickiewicza, W. 1975; taż, Mickiewicz w Collège de France. Październik 1840 – maj 1844, tamże, W. 1968; Mickiewicz A., Listy, Oprac. M. Dernałowicz, E. Jaworska, M. Zielińska, W. 1998–2005 cz. 1–4; Mickiewicz W., Żywot Adama Mickiewicza, P. 1890 I; Mickiewicziana w zbiorach Tomasza Niewodniczańskiego w Bitburgu, W. 1989 I; – B. Czart.: rkp. 5334, 5341 (list A. Mickiewicza do S-ego), rkp. 5354 t. II, rkp. 6651; Muz. A. Mickiewicza w Paryżu: rkp. 85, 287, 289, 297, 326, 337, 669, 878, 887, 905, 992.
Elżbieta Orman i Janusz Pezda